پاييز 1385

مقدمه :

با توسعه شهر نشيني و پيشرفت صنعت و زندگي ماشيني ، شيوع بيماريهاي غير واگير رو به افزايشمي باشد . 59% كل مرگهاي دنيا و 46% بار جهاني بيماريها ناشي از بيماريهاي غير واگير ميباشد كه مسئول 70% هزينه هاي پزشكي مي باشد .

- سه علت اول عمده مرگ و مير بيماريهاي غير واگيرميباشد( بيماريهاي قلب و عروق- سوانح و حوادث - سرطانها )

براساس مطالعات سازمان جهاني بهداشت 10عامل خطر مسئول بيش از يك سوم مرگ هاي جهانموارد زير ميباشد :

- پرفشاري خون

- مصرف دخانيات

- مصرف الكل

- روابط جنسي غير ايمني

- كم وزني

- فقر آهن

- كلسترول بالا

- دود ناشي از سوختهاي جامد در محيطهاي بسته

- آب و فاضلاب و بهداشت فردي نامناسب

- چاقي

راه حل كنترل اپيدمي جهاني بيماري هاي غيرواگير پيشگيري اوليه مي باشد .

پايه پيشگيري از بيماريهاي غيرواگير شناسايي عوامل خطر اوليه و عمده آنها و پيشگيري و كنترل اين عوامل مي باشد .

برنامه مراقبت عوامل خطر موثر در بيماريهاي غير واگير

مراقبتبه معني جمع آوري داده ها براي كمك به تصميم گيري است كه موجب تقويت اقدامات مربوط به سلامت عمومي و فعاليتهاي انجام شده براي ارتقاي سلامت ميگردد .

نظام مراقبتيك رويكرد منسجم نظام مند و هماهنگ براي مراقبت عوامل خطر است و گردآوري دائمي داده ها را تضمين نمايد . اجزاي اساسي آن شامل جمع آوري ،

تحليل و استفاده مداوم از داده هاست .

• اين رويكرد متعهد است اطلاعاتي در مورد شناسايي و تعيين ابعاد اپيدميولوژي كنوني بيماريهاي غيرواگير و تحليل عوامل اجتماعي ،اقتصادي ،رفتاري و سياسي براي ايجاد رهنمودهايي در زمينه هاي سياسي ،قانوني و مالي در بهداشت عمومي براي صاحب نظران بهداشتي فراهم نمايد .

• نظام مراقبت عوامل خطر موثر در بيماريهاي غير واگيردر راستاي پاسخ به نياز روز افزون بين المللي براي دسترسي به اطلاعات معتبر و قابل مقايسه از عوامل خطر مهم و شايع بيماريهاي غير واگيرطراحي شده است .

• سبب شناسي بيماري هاي غيرواگير موجب ميگردد كه بيش از يك عامل خطر براي اين قبيل بيماري ها شناخته شود .

• عوامل خطر اين بيماريها بر حسب گروه مخاطب قابل طبقه بندي هستند .

عوامل خطر فردي :

• عوامل خطر زمينه اي : مثل سن -جنس -سطح آموزش و تركيب ژنتيكي

• عوامل خطر رفتاري : مثل مصرف دخانيات -رژيم غذايي نامناسب و كم تحركي

• عوامل خطر بينابيني : مثل مقادير كلسترول سرم -ديابت -فشار خون بالا -چاقي

عوامل خطر در جامعه :

· شرايط اجتماعي و اقتصادي : مثل فقر -شغل -تركيب خانوادگي

• محيط : مثل آب و هوا -آلودگي هوا

• شهرنشيني : كه روي مسكن -دسترسي به محصولات و توليدات و خدمات تاثير مي گذارد

• فرهنگ : مثل رفتارها -هنجارها و ارزشها

اهداف كلياين ابتكار ايجاد دستورالعملها وزيرساخت لازم براي مراقبت جهاني عوامل خطر بيماريهاي غيرواگير ( با تاكيد خاص بر كشورهاي در حال توسعه ) و تدارك منابع اطلاعات جهاني در خصوص بار . روند . و توزيع عوامل خطر ميباشد . اين ابتكار بر رويكرد گام به گام استوار است كه درآن

گام اول پرسشگري

گام دوم پرسشگري و سنجشهاي جسمي

گام سوم پرسشگري و سنجشهاي جسمي ونيز آزمايشگاهي ميپردازد.

چهار معيار راهنما جهت انتخاب عوامل خطر هدف براي فعاليتهاي مراقبت در اين ابتكار ازاين قرارند :

1-اهميت عوامل خطر براي بهداشت عمومي از نظر انواع وشدت ناتواني . معلوليت و مرگ بيماريهاي غيرواگير يكه مربوط به اين عوامل خطر ميباشد

2- هزينه جمع آوري قابل تكرار دادههاي معتبر

3-در دست بودن و قوت شواهدي كه نشان دهد مداخلات بر روي اين عوامل تاثير ميگذارند و موجب تقليل بيماريهاي غيرواگير در جامعه ميشوند

4- تواناياندازه گيري بار عوامل خطر متفاوت با الگويي ثابت به منظور تضمين امكان اندازه گيري تغيييرات در طول زمان

بر اساس بررسي انجام شده در مرحله اول برنامه مراقبت عوامل خطر موثر در بيماريهاي غير واگير :

• افزوني فشار خون و كلسترول ،ارتباط نزديكي با مصرف بيش از حد غذاهاي چرب ،شيرين و پرنمك دارند .

• اگر اين غذاها باتاثيرات كشنده دخانيات و مصرف الكل عجين شوند باز هم مرگبارتر مي شوند .

• دخانيات و الكل علاوه بر بيماري هاي قلبي ،سكته و ساير امراض جدي ،عامل بسياري از سرطانها نيز ميباشند.

مصرف سبزيجات و ميوه ها ميتواند:

• به پيشگيري از بيماريهاي قلبي و عروقي و برخي از سرطانها كمك كند

• همچنين نداشتن فعاليت بدني كه بدليل تغيير در الگوهاي زندگي و كار حادث ميگردد ،خود عامل حدود 15 % از موارد برخي سرطانها ،بيماري ديابت و بيماري هاي قلبي است .

برآورد ميشود كه مصرف كم اين مواد ( میوه و سبزیجات ) در رژيم غذايي روزانه مسئول قريب به 3 ميليون مرگ در سال بدليل اين بيماري هاست .

الگوی مصرف میوه

53/8%جمعیت استاندر طول یک هفته عادی به هیچ عنوان میوه مصرف نمی کنند.

52/32%مردم در کل هفت روز هفته میوه مصرف می کنند .

الگوی مصرف سبزیجات

61/6%جمعیت استان در طول یک هفته عادی به هیچ عنوان سبزیجات مصرف نمی کنند.

28/39% مردم بین 1 تا 6 روز هفته سبزیجات مصرفمی کنند.

الگوی مصرف ماهی در هفته

86/67% جمعیت استاندر طول یک هفته عادی به هیچ عنوان ماهی مصرف نمی کنند.

71/0% مردم در طول هفته 4بار یا بیشتر ماهی مصرف می کنند .

الگوی مصرف شیر و لبنیات

/3% جمعیت کشوردر طول یک هفته عادی به هیچ عنوان شیر و لبنیات مصرف نمی کنند.

الگوی مصرف نمک

62/0 % مردم در طول روز3 وعده نمکمصرف می کنند.

85/44% مردم بین یک وعده تا دو وعده نمک در روزمصرف می کنند.

الگوی مصرف غذای سرخ کرده

79/5% جمعیت استاندر طول یک روزعادی به هیچ عنوان غذای سرخ کرده مصرف نمی کنند .

11/0 % مردم در طول روز3 وعده غذای سرخ کردهمصرف می کنند.

الگوی مصرف روزانه دخانیات

4/17% مردان,19/4% زنان و در کل 83/10%از جمعیت هدف بصورت روزانه دخانیات مصرفمی کنند.

میانگین تعداد نخ سیگار مصرفی روزانه

در جمعیت استانمیانگین تعداد نخ سیگار مصرفی روزانه

8/12نخ برایگروه مردان 6/10 نخ برای زنان9/15 نخدر دو جنس می باشد.

بيماريهاي قلب و عروق

بيماريهاي قلبي و عروقي يكي از شايعترين علل مرگ و مير در كشور ايران است .
◄سن بروز بيماريهاي قلبي عروقي رو به كاهش میباشد.
◄يك چهارم بيماران مبتلا به سكته قلبي را افراد كمتر از 50 سال تشكيل مي دهند .

17میلیون نفردرسا ل به علت بیماریهای قلب عروقی وسکته مغزی می میرند.

◄بیش از50%مرگهاوناتوانیها ناشی ازاین بیماری است .

◄تا سال2020تعداد مرگها به 8/24نفردرسا ل افزایش خواهد یافت.

◄درایران46%ازکل مرگها ناشی ازبیماریهای قلبی است.

• مهمترین گروه بیماریهای قلبی وعروقی بیماریهاعروق کرونرقلب وعوارض ناشی

ازآن است ، به طوریکه :

• 24 % مربوط به سکته قلبی

• 10% مربوط به سکته مغزی

• 12% مربوط به سایربیماریهای قلبی میباشد.

فراوانی مرگهای ناشی ازبیماریهای قلبی عروقی خراسان رضوی سال 1383

فراوانی مرگ ناشی از بیماریهای قلبی عروقی31%

سکته قلبی 45%

سکته مغزی 27%

سایربیماریهای قلبی 38%

ازدياد وزن و چاقياز عوامل مهم تعيين كننده سلامت هستند و به تغييرات منفي متابوليك ،مانند فشارخون بالا،سطوح نامطلوب كلسترول و افزايش مقاومت در برابر انسولينمي انجامد .

اين دو عاملخطربيماريهاي عروق قلب ،سكته مغزي ،ديابت شيرين و بسياري از انواع سرطان را افزايش مي دهند .

سیاستهای کلی پیشگیری ازبیماریهای قلبی

Ø برنامه ريزي وطراحي مداخله براي شناسايي

افراد در معرض خطر

Ø برنامه ریزی برای جلوگیری ازکم تحرکی

Ø برنامه ریزی جهت اصلاح عادات غذایی

Ø برنامه ریزی جهت کاهش وزن و تناسب اندام

Ø برنامه ریزی پیشگیری ازمصرف دخانیات

Ø برنامه ریزی جهت کاهش استرس وآرامش روانی

پيشگيري و كنترل بيماري پرفشاري خون

اجراي آزمايشي در سال 71 در 6 منطقه روستايي آغاز گرديد و تا سال 79 ، 22 دانشگاه درگير اجراي برنامه شدند. در سال 80 برنامه بازنگري شد و از سال 81 ادغام برنامه در نظام سلامت روستايي انجام شدو مجددا از سال 83 توام با ديابت به اجرا در آمد.

طرح كشوري پيشگيري و كنترل بيماري ديابت

اجراي ازمايشي طرح ادغام ديابت در نظام سلامت از سال 1378 در 17 دانشگاه آغاز گرديد و در سال 1381 ارزشيابي و مورد بازنگري قرارگرفت و از سال 1383 به صورت كشوري در نظام سلامت روستايي اجرا ميگردد.

طرح پيشگيري از حوادث خانگي و طرح كشوري جامعه ايمن

طرح پيشگيري از حوادث خانگي در سال1382كل كشور را تحت پوشش قرار داد. طرح كشوري جامعه ايمن در 5 دانشگاه به اجرا درآمد كه در استان خراسان رضويشهرستانهاي قوچان - بردسكن - خليل اباد- كاشمر - تربت جام - فريمان برنامه در حال اجرا مي باشد

طرح كشوري ثبت سرطان

طرح از سال 1376 آغاز گرديد و پيوسته در حال اجرا مي باشد كه به صورت جمع آوري آمار از مراكز پاتولوژي ( 11 شهرستان در استان ) و ورود اطلاعات به رايانه ( با برنامه نرم افزاري پارس ) انجام مي پذيرد.

وضعيت برنامه هاي كنترل و پيشگيري از بيماريهاي غير واگير